Bất cứ vạn vật trong vũ trụ bao la. Muốn tồn tại đều phải chứa đựng khí. Khí vốn dĩ là một khái niệm rộng lớn. Khí trời gọi là thiên khí, khí của đất gọi là địa khí, khí của nước gọi là thủy khí. Khí tồn tại trong chất tinh vi của đồ ăn gọi là cốc khí. Hoặc như con người sống trong trời đất, chịu ảnh hưởng của cái khí thiên nhiên. Nhưng cái khí tồn tại trong cơ thể con người cũng mang đặc điểm, quá trình hình thành, vận hóa rất riêng, khí đó góp phần cấu tạo nên cơ thể con người. Là vật chất cơ bản duy trì sự sống và là 1 trong 3 thứ quý giá nhất của cơ thể con người bao gồm: Tinh – Khí – Thần.
Vậy khí có nguồn gốc từ đâu? Khí hình thành và phát triển như thế nào? Khí có thể suy giảm và kết thúc được không? Đó là những câu hỏi mà bất cứ ai trên con đường tìm tòi về nguồn gốc sự sống trên phương diện YHCT đều muốn tìm hiểu câu trả lời.
Theo hầu hết các tài liệu từ trước đến nay về YHCT đều nói “Khí được hình thành từ khí tiên thiên và khí hậu thiên”.
Điều này có vẻ mơ hồ nếu ta không giải thích được khí tiên thiên là gì? Và khí hậu thiên là gì?
Khí tiên thiên , hay còn gọi là nguyên khí, là cái cơ bản nhưng lại là cái cội gốc của khí. Khí tiên thiên được hình thành từ tinh tiên thiên. Dù tinh sinh khí nhưng tinh tiên thiên song hành, lồng ghép vào khí tiên thiên tạo ra tinh khí tiên thiên. Thỏa mãn mối quan hệ (-) (+). Tinh thuộc (-), Khí thuộc (+). (-) sinh (+) và ngược lại (+) thúc đẩy (-) phát triển, thỏa mãn mối thống nhất biện chứng.
Tinh khí tiên thiên ban đầu được hình thành bởi nguyên khí của người mẹ, chủ về âm kết hợp với nguyên khí của người cha chủ về dương. Sự kết hợp này đã tạo ra một nguyên khí mới bản chất là sự hòa hợp âm dương. Hay nói cách khác, nguyên khí mới này chính là tinh khí tiên thiên tàng ở điểm thái cực của thận tồn tại trong bào thai. Vì vậy YHCT có câu: “con người sinh ra là kết quả của sự tụ khí là như vậy”.
Sau khi tinh khí tiên thiên hình thành nhờ 2 mạch xung nhâm cùng thông với khí huyết của người mẹ để nuôi dưỡng cái bẩm thụ khí tiên thiên. Sau này khi sinh ra, nguyên khí sẽ được bỏ sung bằng cáu khí hậu thiên.
Theo YHCT khí hậu thiên là chất khí cần thiết để bổ sung khí tiên thiên và nuôi dưỡng cơ thể. Nó bao gồm khí của trời (thiên khí) và cách khí tinh vi của đồ ăn (cốc khí).
Khí tồn tại trong cơ thể con người, tồn tại trong suốt trong các kinh mạch, tạng phủ, hay nói cách khác khí lưu hành khắp châu thân. Nhưng toàn thân trong khí cũng tồn tại 4 loại khí. Quá trình hình thành khác nhau nhưng có quan hệ thống nhất, liên hệ chặt chẽ với nhau.
Nguyên khí, hay còn gọi là khí tiên thiên, tàng ở thận được khí của hậu thiên bổ sung không ngừng. Tạo ra chính khí của cơ thể.
( mặc dù rất nhiều tài liệu cho rằng chính khí và nguyên khí là một. nhưng thật ra chính khí và nguyên khí có phải là một thật ko?)
Vì theo một vài ý kiến: Nguyên khí là khí tiên thiên, còn chính khí hay chân khí là nguyên khí kết hợp với tông khí ( một phần khí hậu thiên)
Nguyên khí tàng ở điển thái cực của Thận (tức điểm mệnh môn hỏa) tụ ở Khí Hải. Vì vậy, mà nói khí hải là bể của khí ở Hạ Tiêu. Nguyên khí sau khi qua Tam Tiêu sẽ đi khắp các tạng phủ. Tạo ra cái khí của tạng phủ: nguyên khí đến thận tạo thành thận khí, đến can tạo ra can khí, đến tỳ gọi là tỳ khí…
Tông khí là khí của hậu thiên. Theo Linh Khu nói” Chất tinh vi của đồ ăn qua vị, tạo ra nguồn sinh hóa tới lưỡng tiêu ( thượng tiêu và trung tiêu) tạo thành dinh khí và vệ khí.
Còn một phần chất tinh vi đồ ăn tạo thành Đại khí ở lồng ngực thông qua phế, yết hầu thực hiện quá trình thở ra hít vào”
Theo lý đó thì “tông khi” xuất phát từ trung tiêu, được giữ lại ở thượng tiêu. Tông khí sau khi hình thành sẽ phối hợp với nguyên khí đi sung dưỡng toàn thân. Và đặc biệt “tông khí” còn có tác dụng vận hành khí huyết.
Nhưng theo Hải Thượng Lãn Ông: Tông khí còn gọi là Đại khí xuất phát từ Đan Điền thuộc Tiên Thiên ( huyệt Khí Hải) . Nghĩa là, Tông khí có nguồn gốc ở Hạ Tiêu. Như vậy, hai quan điểm, nơi hình thành của Tông Khí là khác nhau. Và điểm chung giữa hai quan điểm này là Tông khí đều được chất tinh vi của đồ ăn qua Tỳ mà góp phần hình thành.
( câu hỏi được đặt ra là Tông khí đc hình thành như thế nào?)
Thiết nghĩ, khí trong cơ thể con ngời là một khái niệm rộng lớn. Khí vỗn linh hoạt, nhẹ nhàng và thông suốt khắp cơ thể. Khí Hải vốn là bể của khí, là cội nguồn của các khí. Nên các khí trong cơ thể dù bắt nguồn từ đâu nhưng cũng phải đều quy nạp về khí hải và từ đó được bổ sung bởi chất tinh hoa của đồ ăn mà thực hiện các chức năng riêng. Ví dụ như tông khí một phần tạo bởi khí trời khí qua Phế cũng phải trở về thu nạp ở Thận và nhập vào bể khí là khí hải. Vì vậy, nếu nói tông khí khởi nguồn thừ hạ tiêu hay thượng tiêu thì cũng đều đúng trên quan điểm riêng của mỗi người. Ta không thể quy ép cái rộng lớn mênh mông của khí, cái vô hình về một điểm xuất phát cố định nào đó. Vì quả thực, khái niệm về khí là rộng lớn và trừu tượng.
Doanh khí hay còn gọi là dinh khí. Tạo ra từ chất tinh vi của đồ ăn( cốc khí) khởi nguồn từ trung tiêu. Dinh khí và huyết mạch cùng tồn tại song hành, đồng thời hóa sinh huyết đi khắp toàn thân, dinh dưỡng toàn bộ cơ quan tạng phủ.
Vệ khí hình thành từ dương khí của Thận. Đây là điểm cần chú ý, vì dương khí của Thận chứ không phải khí tiên thiên bẩm thụ tàng ở thận. Dương khí của thận được hình thành từ tinh khí tiên thiên. Nhưng tinh khí tiên thiên tạo ra cái khí riêng của Thận, gọi là dương khí. Dương khí của thận được nuôi dưỡng bổ sung bằng các chất tinh vi của đồ ăn. Vệ khí sinh ra ở Hạ Tiêu,nuôi dưỡng ở Trung Tiêu và trưởng ở Thượng Tiêu. Vì vệ khí sẽ đi lên phế, phân tán ra ngoài. Đảm bảo chức năng bảo vệ cơ thể, phát hãn, làm ấm cơ nhục.
Nhưng lại rất nhiều quan điểm như GS Hoàng Bảo Châu, hay Linh Khu lại nói “ Vệ khí và Doanh khí có cùng chung nguồn gốc ở Trung Tiêu”. Như vậy, điều này chẳng phải là mâu thuẫn sao?
Dinh khí và Vệ khí quả thật có mối liên quan mật thiết với nhau. Chúng có quan hệ đối lập thống nhất. Dinh khí đi ở trong, đi vào lý, đi cùng huyết phận. Vệ khí đi bên ngoài, đi khắp bì phu kinh lạc. Dinh khí là cái âm khí trong dương. Vệ khí là cái dương khí trong dương. Cùng là khí thuộc dương nhưng có cả âm và dương cùng tồn tại. Thỏa mãn mối quan hệ âm dương. Trong dương có âm. Trong âm có dương.
Lại cần phải nói thêm, khi chính khí suy giảm tà khí xâm nhập vào cơ thể. Ngoại tà thông thường có thể đi theo nhiều đường, đi từ ngoài vào trong theo vệ khí dinh huyết, hoặc đi vào tạng phủ qua kinh lạc liên quan, hoặc có thể trực trúng trực tiếp vào tạng phủ.
Nhưng tạm bàn về khí, thiết nghĩ khí chính khí suy, tà khí từ bên ngoài xâm nhập vào cơ thể. Vì chính khí là cái nguồn của khí, chính khí suy vệ khí khắc sẽ giảm sút. Tà khí nhân hàng rào bảo vệ yếu kém mà từ đó thâm nhập vào sâu hơn. Nhẹ hơn thì vào phần dinh nặng thì vào huyết ( dinh khí tồn tại trong dinh phận và huyết phận) Trong chu chuyển của khí, dinh khí là bước xâm nhập sau cùng của tà khí.
Đông y là vây, tây y có mối liên hệ nào với Đông Y chăng?
Cái tinh khí tiên thiên được thừa hưởng bởi những gì tinh hoa nhất của bố và mẹ sau quá trình thụ tinh vậy phải chăng tinh tiên thiên chính là nhiễm sắc thể mang đặc tính di truyền.
Cái khí hậu thiên là khí trời tức O2 và CO2 kết hợp với chất tinh hoa của đồ ăn. Theo sinh lý thì các chất tinh hoa này sẽ tạo ra các chất riêng phù hợp để cấu thành nên mô của cơ thể. Ví dụ như gạo sau khi tiêu hóa sẽ tạo ra các monosaccharit, protein tạo ra các phân tử protid,…Các chất này cần thiết tạo ra các mô đặc trưng riêng cho cơ thể con người, Còn O2 , Co2 chính là thành phần cần thiết để các mô sinh trưởng và phát triển. Nhưng tại sao khi các mô này mang đặc trưng của con người và khí kết hợp với nhau lại hình thành nên con người mà không phải bất cứ một sinh vật nào khác trong vũ trụ. Sở rĩ có điều đó chính là do các gen, các NST được thừa hưởng từ bố mẹ. Chẳng phải đó chính là tinh khí tiên thiên. Cái là gốc rễ của tất cả sự sống con người. Và cái nguyên khí kia, có chăng chính là các mô trong cơ thể, từ cái gốc tiên thiên được cái khí hậu thiên bổ sung mà sinh trưởng phát triển. Còn vệ khí hay tông khí, dinh khí, tùy theo quan điểm của mỗi người mà có cách nhìn nhận khác nhau. Có người cho rằng vì vệ khí bảo vệ cơ thể nên vệ khí bao gồm cả hệ thống miễn dịch không? Hay vệ khí điều hòa thân nhiệt, phát hãn nên vệ khí có liên quan đến cơ chế điều hòa như thần kinh và thể dịch. Những điều này quả thực khó hiểu. vì có thể nó liên quan theo những cách riêng, có chỗ đúng, có chỗ không đúng. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, sâu sắc hơn có thể sẽ có những cái nhìn mới mẻ về mối quan hệ giữa Đông Y và Tây Y.
Nhóm 1 - Clb y học k2C
